Rozwój płci – kiedy kształtuje się płeć mózgu?

Co ciekawe, na wczesnym etapie naszego życia płodowego zupełnie nie jesteśmy zróżnicowani płciowo. Pierwotne gonady zawierają zalążki obu właściwych gruczołów płciowych, tak jajników, jak jąder.  Kierunek rozwoju wyznaczają oczywiście chromosomy, gdzie to chromosom Y sprawia, że rozwijają się jądra.

Bezpośrednimi „sprawcami” wykształcenia się naszej płciowości i narządów rozrodczych są jednak hormony (zasadniczo androgeny), ze swoim głównym przedstawicielem – testosteronem.
Obecność hormonów (androgenów) powoduje zmiany w kierunku wykształcenia się osobnika męskiego (maskulinizację i zahamowanie rozwoju cech żeńskich), a których brak lub bardzo niskie stężenie sprawia, że rozwija się kobieta.
Hormony oddziałują najsilniej na całe ciało i nasz rozwijający się w cudownym tempie mózg, powodując nieodwołalne zmiany w okresie krytycznym, tj. między 3 a 4 miesiącem życia prenatalnego.
Wtedy też mogą ujawnić się poważne defekty genetyczne związane z płcią (np. hermafrodytyzm).  W 6 miesiącu narządy płciowe są już wykształcone a nasza płeć raz na zawsze określona.

Czego dowiem się dalej?

  • Czym się różnią mózg kobiety i mózg mężczyzny?
  • W czym lepsze są mózgi kobiet a w czym mózgi mężczyzn?


 
 
Mózgowa specyfika

Czy płeć wpływa na kształt i funkcjonowanie mózgu? Czy mężczyźni i kobiety naprawdę pochodzą z dwóch różnych mózgowych planet?

Nie, pochodzimy z jednego świata – łona kobiety, jednak można zaobserwować pewne ciekawe różnice w anatomii mózgowia, które mogą się przekładać na funkcje i odmienne zdolności.

Mężczyźni posiadają mózgi statystycznie większe o około 10%. Wiąże się to z ogólnie większą masą ciała mężczyzn i nie przekłada się na zdolności (jak inteligencja czy pamięć) ani codzienne funkcjonowanie. Ilość neuronów u obu płci jest mniej więcej taka sama, u kobiet są one po prostu gęściej „upakowane”.
Gdyby położyć obok siebie mózgi podobnej wielkości należące do kobiety i mężczyzny mało kto mógłby ocenić, który jest który. Jednak kiedy dokładnie przyjrzeć się mózgowi tak pań jak panów można dostrzec różnice anatomiczne w określonych strukturach, trzeba tylko wiedzieć gdzie patrzeć.

Różnice dotyczą przede wszystkim kory skroniowej, spoidła wielkiego oraz podwzgórza. W płacie skroniowym znajduje się obszar istotny dla funkcji mowy zwany planum temporale (stanowi cześć tzw. okolicy Wernickego), który, jak okazało się w badaniach sprzed blisko 20 lat, jest wyraźnie większy w lewej półkuli niż w prawej u mężczyzn. Co najciekawsze, asymetrii tej nie stwierdzono niemal w ogóle u kobiet (Kulynych, Vladar, Jones i Weinberger, 1992).
U kobiet natomiast ogólnie większe (jeśli brać poprawkę na wielkość mózgu) jest spoidło wielkie – wiązka włókien nerwowych łączących obie półkule.
Z kolei część z jąder (skupisk komórek) podwzgórza (obszaru odpowiadającego za szereg funkcji, m.in. gospodarkę hormonalną, zachowania seksualne) jest znacznie bardziej narośnięta u mężczyzn. Czy te różnice anatomiczne przekładają się na funkcjonowanie? Owszem.
 
Odmienne talenty

Jako że mężczyźni mają bardziej asymetryczną budowę kory związanej z mową (w płacie skroniowym) cechuje ich większa lateralizacja funkcji mowy (częściej ośrodki mowy zlokalizowane są całkowicie po lewej stronie ich mózgu).
Sprawność językowa mężczyzn jest tym samym w większym stopniu uzależniona od prawidłowej pracy lewej części mózgu i kiedy dochodzi do jej uszkodzenia, to mężczyźni niestety częściej doznają afazji 
– czyli nabytej utraty zdolności generowania lub rozumienia mowy.

U kobiet natomiast, dzięki mniejszej lateralizacji oraz większemu spoidłu wielkiemu, umożliwiającemu sprawną wymianę informacji miedzy półkulami, ryzyko utraty funkcji po uszkodzeniu mózgu jest mniejsze a i rokowania pełnego powrotu do zdrowia – lepsze.
Nauka stwierdziła też występowanie różnic międzypłciowych w zdolnościach i funkcjach, które trudniej jednoznacznie powiązać z jakimś konkretnym miejscem w mózgu, a raczej, których zakres jest na tyle szeroki, że wiążą one pracę wielu struktur i ośrodków mózgowych, w których trudniej uchwycić płciowe różnice. W czym zatem kto jest lepszy?
Mężczyźni ogólnie lepiej wypadają w zadaniach na orientację przestrzenną, lepiej odnajdują się w nowych miejscach, sprawniej korzystają z mapy, potrafią lepiej wyobrazić sobie zmiany obiektu w przestrzeni. Lepsze są też ich zdolności rozumowania matematycznego (abstrakcyjnego). Wreszcie są znacznie sprawniejsi motorycznie, zwłaszcza jeśli chodzi o celność i przewidywanie toru przemieszczającego się obiektu.
Panie natomiast są bardziej uzdolnione językowo, lepsze z ortografii, mają większą fluencję słowną, większy zasób słownictwa jeśli chodzi o kolorystykę, a jako dziewczynki szybciej uczą się języka (bądź języków). Równocześnie są bardziej spostrzegawcze (lepiej wypadają w testach wynajdywania różnic percepcyjnych) oraz posiadają większe zdolności manualne (zadania wymagające koordynacji oko–ręka).
Aż korci, by zestaw różnic obserwowanych w takim zestawie zdolności wytłumaczyć ewolucyjnie, czyli: od mężczyzn w społecznościach pierwotnych wymagano dobrej orientacji w przestrzeni i celności (bieganie z dzidą na polowania!) a od kobiet pozostawanie przy obozowiskach (opieka nad dziećmi, przyuczanie ich, zbieractwo). Coś w tym musi być…

Bibliografia
Kalat, J. (2006). Biologiczne podstawy psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kulynych, J.J., Vladar, K., Jones, D.W. i Weinberger, D.R. (1992). Gender Differences in the Normal Lateralization of the Supratemporal Cortex: MRI Surface-Rendering Morphometry of Heschl’s Gyrus and the Planum Temporale. Brain, 115, 1521-1541.
Sadowski B. (2003). Biologiczne mechanizmy zachowania się ludzi i zwierząt. WN PWN, Warszawa.
Springer, S.P. i Deutsch, G. (2004). Lewy mózg, prawy mózg. Prószyński i S-ka, Warszawa.