Jedna inteligencja czy różne rodzaje? Teorie inteligencji wielorakich.


Teorie inteligencji wielorakich są obecnie bardzo popularne. Zgodnie z nimi, nie istnieje jedna inteligencja, ale wiele rodzajów inteligencji przydatnych w różnych sytuacjach. Względy praktyczne – wygoda użytkowania i tłumaczenia zdolności ludzkich zdają się przemawiać za tego typu teoriami.

1. Triarchiczna (triadowa) teoria inteligencji – Sternberg

Richard Sternberg (1985) jest twórcą niezwykle popularnej teorii inteligencji, wedle której na nasze zdolności intelektualne składają się powiązane ze sobą komponenty. Grupują się one w trzech zasadniczych subteoriach:

Subteoria analityczna (komponentowa) związana jest z wewnętrznymi procesami poznawczymi, przetwarzaniem informacji. Mowa tu o nie tylko o zdobywaniu wiedzy i uczeniu się nowych faktów czy umiejętności, ale także zdolności do tworzenia strategii służących rozwiązywaniu problemów, a także monitorowania postępów w dążeniu do celu.

Subteoria twórcza (doświadczeniowa) obejmuje dwa ekstrema – zdolność do kreatywnego rozwiązywania nowych zadań oraz umiejętność automatycznego działania w sytuacjach rutynowych. Niektórzy badacze, traktują ją jako zdolność do generowania nowych innowacyjnych rozwiązań i wiążą raczej z inteligencją artystyczną. Jeśli więc staniesz się rozbitkiem na bezludnej wyspie, umiejętności z tej grupy pozwolą Ci zbudować szałas z kasztanów. Ta sama zdolność sprawia, że Twoja babcia w wysoce zautomatyzowany sposób robi na szydełku.
Subteoria praktyczna (kontekstualna) to umiejętność radzenia sobie z codziennymi zadaniami, przystosowania się do środowiska (lub umiejętność zmiany środowiska). Jest to tzw. „spryt życiowy” i uwaga – wcale nie musi się wiązać z wysokim IQ! Oznacza ona zdolność do rozwiązywania konkretnych problemów osobistych lub zawodowych, mocno osadzonych w realiach życia danej osoby i niezwiązanych z konkretną wiedzą szkolną czy akademicką. Niewykształceni złomiarze mogą doskonale radzić sobie z odróżnianiem różnych stopów metali i z szacowaniem ich ciężaru, a zadania tego pewnie nie podjąłby się profesor historii z ponadprzeciętnie wysokim IQ.
Ciekawostka: Badania wykazały, że ludzie dużo lepiej radzą sobie z rozwiązywaniem zadań, jeśli zamiast w wersji abstrakcyjnej otrzymają je w kontekście zbliżonym do ich codzienności. Młodociani sprzedawcy uliczni z Brazylii doskonale radzili sobie z prostymi zadaniami arytmetycznymi jeśli dotyczyły one transakcji, których codziennie dokonywali (poprawność odpowiedzi wynosiła nawet 98%!).. Te same zadania przedstawione im w formie zwykłego szkolnego równania, nie poparte żadnym kontekstem sprawiały, że liczba poprawnych odpowiedzi drastycznie spadała (Nuňes, 1994, Wagner, 2000, za: Nęcka, 2003).
2. Teoria inteligencji wielorakich – Gardner
Howard Gardner (1983, Garnder, Kornhaber i Wake, 2001) wyróżnił 8 różnych typów inteligencji, dotyczących różnych ludzkich doświadczeń i sfer działania.
Inteligencja logiczno-matematyczna to zdolność do dostrzegania wzorców logicznych lub liczbowych, zdolność prowadzenia długiego ciągu rozumowania. Najmocniej wykształcona jest u matematyków i naukowców.
Inteligencja językowa oznacza wrażliwość na dźwięki, rytm i znaczenie słów oraz różne funkcje językowe. Posiadają ją poeci i dziennikarze.
Inteligencja muzyczna przekłada się na wrażliwość na rytmy, wysokości i barwy dźwięków, ich rozumienie i zdolność do ich tworzenia, rozumienie form ekspresji muzycznej. Obdarzeni są nią muzycy, piosenkarze, kompozytorzy.
Inteligencja przyrodnicza wrażliwość na różnice pomiędzy gatunkami, zdolność do subtelnej interakcji z żyjącymi stworzeniami. Silnie rozwinięta jest u biologów, weterynarzy.
Inteligencja interpersonalna oznacza umiejętność dostrzegania i właściwego reagowania na nastroje, temperamenty, motywacje i pragnienia innych ludzi. Szczególnie wykształcona bywa u terapeutów, mediatorów, sprzedawców.
Inteligencja intrapersonalna – dostęp do własnych uczuć, umiejętność ich rozróżniania oraz polegania na nich przy kierowaniu zachowaniem; znajomość własnych mocnych stron, słabości, pragnień i inteligencji.
Inteligencja przestrzenna to umiejętność trafnego postrzegania świata wzrokowo-przestrzennego i aktualizowania swoich pierwotnych koncepcji. Posiadają ją np. architekci, piloci.
Inteligencja cielesno-kinestetyczna – oznacza umiejętność kontrolowania własnych ruchów ciała i zręczność w radzeniu sobie z przedmiotami. Szczególnie wykształcona jest u gimnastyków, tancerzy, masażystów.
Czy wszystkie są tak samo potrzebne?
Na to jaki typ inteligencji jest najsilniej ceniony w danym społeczeństwie wpływ mają względy kulturowe. W krajach zachodnich największe znaczenie mają dwa pierwsze rodzaje uzdolnień, w pozostałych dużo bardziej liczą się pozostałe typy inteligencji.
W społeczeństwach kolektywistycznych jak Japonia czy Chiny, gdzie współpraca i życie we wspólnocie mają szczególne znaczenie, za najbardziej wartościową uważana jest inteligencja interpersonalna.
Na Bali, gdzie działalność artystyczna jest istotna w życiu każdego mieszkańca, szczególnie ceni się inteligencję cielesno – kinestetyczną.
Z kolei na wyspie Caroline w Mikronezji, której mieszkańcy muszą codziennie żeglować wiele mil bez pomocy map, największą wartość ma inteligencja wzrokowo – przestrzenna, podczas gdy pisanie tekstów pozostaje w zasadzie bez znaczenia.

 
Bibliografia:
Gardner, H (1983). Frames of mind: The Theory of multiple intelligences. New York: Basic Books.
Gardner, H., Kornhaber, M.L. i Wake, W.K. (2001). Inteligencja: Wielorakie perspektywy.Warszawa:Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Nęcka, E. (2003). Inteligencja. Geneza, struktura, funkcje. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Nunes, T. (1994). Street Intelligence. W: R.J. Sternberg (red.). Encyclopedia of human intelligence. New York: Macmillan.
Sternberg, R.J. (1985). Beyond IQ: A triarchic theory of human intelligence. Cambridge: Cambridge University Press.
Wagner, R.K. (2000). Practical intelligence. W: R.J. Sternberg (red.) Handbook of intelligence. Cambridge: Cambridge University Press.