Inteligencja – definicja

Wielu badaczy spiera się do dziś czym tak naprawdę jest inteligencja. Przez lata powstało wiele różnych badań i teorii inteligencji opisujących wiele różnych jej rodzajów. Wielu wybitnych badaczy zabierało też głos na ten temat.

Znamienity kanadyjski psycholog Donald Hebb (1949, za: Nęcka, 2003) wyszczególnił

  • inteligencję A – wrodzone możliwości każdej jednostki
  • inteligencję B – możliwości rzeczywiście zrealizowane
  • inteligencję C – to, co się przejawia, gdy dana jednostka wykonuje dany test „na inteligencję”.

Hebb, jak zwykle, miał dużo racji.

Jedną z sensowniejszych definicji inteligencji stanowi obecnie propozycja socjolog Lindy Gottfredson, pod którą podpisało się niemało badaczy:
„Inteligencja to bardzo ogólna zdolność umysłowa, która obejmuje m.in. umiejętność rozumowania, planowania, rozwiązywania problemów, myślenia abstrakcyjnego rozumienia złożonych kwestii, szybkiego uczenia się oraz uczenia się na podstawie osobistego doświadczenia”. (Gottfredson, 1997, za: Nęcka, 2003).

Inny znakomity psycholog, Hans Eysenck (1994, za: Nęcka, 2003) porównał inteligencję do siły grawitacji.  Inteligencja stanowi „grawitację intelektualną”, ukrytą siłę determinującą wiele, jeśli nie wszystkie ludzkie zachowania.
Grawitacja może wytłumaczyć tak różne zjawiska jak spadanie kromki, tor lotu pocisku czy ruch planet i podobnie inteligencja tłumaczy zachowanie człowieka w różnych sytuacjach bez względu na to czy będzie nim rozwiązanie zagadki kryminalnej, równania kwadratowego, czy odpowiednie zachowanie się na balu w klubie seniora i bez względu na to, jakie inne czynniki mają na to zachowanie wpływ.

 
 
Z jakich zdolności składa się inteligencja?
Inteligencja rozbita na czynniki

 

Z jakich zdolności składa się inteligencja?

Wobec mnogości teorii inteligencji, badacze postanowili wyróżnić kilka jej właściwości, co do których są zgodni. Udało im się ustalić, że definicje inteligencji skupiają się na następujących jej właściwościach:
Zdolność do uczenia się na podstawie własnych doświadczeń
Oznacza to umiejętność wykorzystania uprzednich doświadczeń do rozwiązywania bieżących problemów bądź radzenia sobie w różnych sytuacjach życiowych. Jednym słowem osoba inteligentna uczy się na własnych błędach.
Zdolność przystosowania się do otaczającego środowiska
Osoba inteligentna wie, jak powinna zachować się w każdej sytuacji, nawet jeśli znajdzie się w zupełnie nowym otoczeniu. Znajdując się w nieznanej sytuacji, potrafi odczytać z kontekstu bądź z zachowania innych osób prawidłowości rządzące danym środowiskiem. Człowiek inteligentny będzie wiedział, jak zachować się nie tylko na wytwornej kolacji. Zrzucony do afrykańskiego buszu zorientuje się, że spódniczkę z trawy należy nosić ciemniej zielonym do góry, a do szamana mówić tylko szeptem.
Zdolność metapoznawcza
Jest to umiejętność rozeznania się we własnych procesach umysłowych. To nie tylko orientacja, co wiem, a czego nie wiem, ale także umiejętność przemyślanego, a nie odruchowego kierowania własną uwagą i koncentracją, a także tworzenie własnych strategii rozwiązywania problemów.
 
Inteligencja rozbita na czynniki – czynnikowe teorie inteligencji
Inteligencja ogólna i specyficzna – Spearman
Spearman (1927, za: Nęcka, 2003) uznał, że w każdym zadaniu używamy dwóch rodzajów inteligencji. Ogólnej – jednakowej dla każdego zadania i specyficznej – uzależnionej od jego typu.
Inteligencja ogólna
Korzystamy z jej zasobów przy wykonywaniu każdego zadania umysłowego. Są to globalne zdolności umysłowe (noszące nazwę czynnika g), swoista „lotność”.
Tę ogólną inteligencję Spearman przyrównywał do tzw. energii mentalnej. Wg niego układ nerwowy każdego człowieka dysponuje stałą ilością energii mentalnej, którą przydziela różnym zadaniom. Tym samym im większe zasoby energii mentalnej, tym większą jej ilość można wykorzystać do jednego zadania, bądź zająć się jednocześnie większą liczbą problemów.
Obecnie abstrakcyjne pojęcie energii mentalnej jest wiązane z pojemnością uwagi i pamięci roboczej, a także z mechanizmami kontroli odpowiedzialnymi za przydział tych zasobów do konkretnych czynności. Inaczej mówiąc osoba inteligentna wie, ile uwagi powinna poświęcić każdej ze spraw i potrafi swoją uwagą kierować.
Inteligencja specyficzna
W każdym zadaniu – w zależności od jego rodzaju czy tematyki wykorzystujemy jakiś rodzaj inteligencji specyficznej (nazywany przez badaczy czynnikiem s). Są to specyficzne zdolności charakterystyczne dla rodzaju zadania – inne do rąbania drewna na szczapki inne do pisania wierszy trzynastozgłoskowcem a jeszcze inne do gry w rzutki. Tak więc zarówno w pisaniu eseju jak i w rozwiązywaniu równań z dwiema niewiadomymi będziemy używali inteligencji ogólnej, jednak wykonywaniu każdej z tych czynności będzie nam towarzyszył inny czynnik s, odpowiedzialny za specyficzne zdolności.
Inteligencja płynna i skrystalizowana – Cattel
Cattell (1971, za: Nęcka, 2003) zgodził się z istnieniem inteligencji ogólnej przejawiającej się w każdej aktywności ale rozbił ją na dwa szerokie czynniki: inteligencję płynną i skrystalizowaną.
Inteligencja płynna to zdolność dostrzegania złożonych relacji i rozwiązywania problemów. Nie jest oparta na konkretnej wiedzy, ale raczej na umiejętności rozumowania. Dzięki niej potrafisz sobie radzić z nieznanymi sytuacjami i rozwiązywać abstrakcyjne problemy. Przykładem zadań badających jej poziom, są te, w których należy uzupełnić ciąg obrazków o brakujący, ostatni, kierując się zależnościami, jakie były między poprzednimi. Np.:

Rozwiązanie tego zadania nie zależy od twojej wiedzy – nikt nie uczył się, że naturalnym następnikiem niebieskiego kółka jest niebieskie serduszko.

Potrafisz je rozwiązać dzięki pewnemu rodzajowi wrodzonego sprytu czy bystrości umysłu, a nie wcześniej zdobytym informacjom
 
Inteligencja skrystalizowana to dysponowanie wiedzą i umiejętnościami istotnymi w danym kontekście kulturowym. W przypadku testów, które ją badają, korzystasz z konkretnych umiejętności i wiadomości. Ten rodzaj inteligencji badają zadania polegające na wyjaśnianiu znaczenia wyrazów bądź po prostu testy wiedzy ogólnej (wiedza szkolna). Tego typu inteligencja określa także twoją znajomość zwyczajów społeczeństwa w którym żyjesz.

 
Bibliografia:
Nęcka, E. (2003). Inteligencja. Geneza, struktura, funkcje. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.