Przykładowe ćwiczenia na zdolności językowe:
(sprawdź ćwiczenia dopiero po przeczytaniu całego artykułu)


 

Neurologia języka, czyli neurolingwistyka


Nauka zajmująca się badaniem mechanizmów językowych w mózgu to neurolingwistyka (czyli neurologia języka). Badania neurolingwistyczne obejmują tak różne i złożone zagadnienia jak produkcja i rozumienie mowy, rozwój zdolności językowych, lateralizacja funkcji językowych czy zaburzenia mowy po uszkodzeniach mózgu.

Trzeba zdać sobie sprawę, że niezależnie, czy coś mówimy, czy kogoś słuchamy, czy myślimy o czymś we własnym zakresie (cicha, wewnętrzna mowa) różne, wysoce wyspecjalizowane ośrodki językowe w naszym mózgu pracują pełną parą.

Neurologia języka umożliwia nam lepsze zrozumienie mechanizmów, jakimi rządzi się najgenialniejszy z ludzkich wynalazków, oraz przyczyn powstawania zaburzeń zdolności językowych.
Ośrodki językowe
Dzięki genialnemu francuskiemu neurologowi z XIX wieku – Paulowi Broce – i pracy badaczy zainspirowanych jego odkryciami wiemy, że u większości ludzi ośrodki mowy są zlokalizowane w lewej półkuli.
Lateralizacja (skoncentrowanie po jednej stronie mózgu) funkcji mowy idzie do pewnego stopnia w parze z ręcznością; ośrodki mowy znajdują się w lewej półkuli u ponad 90% ludzi praworęcznych, a już tylko u 70% leworęcznych. Większość z tych pozostałych 30% leworęcznych posiada natomiast bilateralną (obustronną) lokalizację funkcji mowy (tak jakby ich dwie półkule wyspecjalizowały się w języku). Warto przy okazji podkreślić, że rozkład lokalizacji funkcji mowy nie przekłada się na różnice w zdolnościach czy możliwościach komunikacyjnych.
Jednak istnieją pewne dane, które wskazują na to, że osoby leworęczne mają lepsze rokowania na odzyskanie pełni funkcji po uszkodzeniu ośrodków mowy (np. po udarze), a to ze względu na mniejszą asymetrię rozkładu funkcji językowych (druga, nieuszkodzona półkula może szybciej i lepiej podjąć funkcje dotkniętej urazem, Springer i Deutsch, 1998).

Szereg struktur w mózgu odpowiada za określone procesy związane z językiem. I tak, za słyszenie i rozumienie dźwięków mowy odpowiada głównie górna i środkowa część płatów skroniowych (pole Wernickego), za generowanie wypowiedzi odpowiada natomiast boczny i dolny ośrodek płatów czołowych (pole Broki, które „rozpisany” program wypowiedzi przesyła do kory ruchowej w górnych bocznych płatach czołowych). Specjalna wiązka włókien nerwowych (zwana pęczkiem łukowatym) przesyła zaś informacje z pola Wernickego do pola Broki (dzięki niemu możemy bardzo szybko i bez trudu powtórzyć każdą zasłyszaną wypowiedź).
Wiele innych struktur odgrywa też ważną rolę w rozumieniu, tworzeniu i nadawaniu komunikatów, np. obszary potyliczne za rozpoznawanie i analizę pisma, ciemieniowe za przetwarzanie graficznej formy słowa na mówioną czy móżdżek za kontrolę ruchową wypowiedzi.
 

Zaburzenia mowy

Afazja, czyli nabyte zaburzenie zdolności językowych, stanowi jedno z najpoważniejszych upośledzeń mowy. W zależności od tego, który obszar mózgu ulega uszkodzeniu, możemy mówić o różnym typie afazji.
– Afazja Broki wiąże się z uszkodzeniem pola Broki i polega na znacznym pogorszeniu płynności mowy i zdolności generowania poprawnych komunikatów. W swojej skrajnej postaci może się objawiać ciągłym powtarzaniem przez pacjenta tej samej sylaby (np. „tan tan tan”).
– Afazja Wernickego polega na uszkodzeniu pola Wernickego i objawia się trudnościami z rozumieniem mowy, czemu często towarzyszy anomia, czyli trudności w przypominaniu sobie przez pacjenta nazw przedmiotów.
– Afazja przewodzenia – z tym zaburzeniem mamy do czynienia, gdy zostaje zaburzona komunikacja między dwoma zasadniczymi dla funkcji językowych obszarami (polem Wernickego i Broki) a objawia się ono przede wszystkim upośledzeniem lub niemożnością powtarzania zasłyszanych komunikatów.
Typów afazji jest oczywiście znacznie więcej, jednak za każdym kryją się coraz lepiej opisywane i wyjaśniane mechanizmy mózgowe.

Inne zaburzenia mowy, które związane są z problemami (wciąż zgłębianymi) w mózgu to m.in. jąkanie się (najprawdopodobniej spowodowane nieprawidłową współpracą ośrodków słuchowych i ruchowych ważnych dla mowy; osoba jąkająca ani się dobrze nie słyszy, ani nie może dostatecznie dobrze zaplanować kolejnych elementów programu ruchowego wypowiedzi), dysleksja (zaburzenie zdolności czytania) czy dysgrafia (zaburzenie zdolności pisania).

 
Bibliografia:
Kalat, J. (2006). Biologiczne podstawy psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Springer, S.P i Deutsch, G. (1998). Lewy mózg, prawy mózg z perspektywy neurobiologii poznawczej. Warszawa: Prószyński i S-ka.